محمد مهدى ملايرى
156
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
مىتوان اين احتمال را هم داد كه در آماركار عنوان منصب يا شغل فرد ديگرى در همان دستگاه مالى دربار يا اموال اختصاصى شاه بوده كه جزئيات و همچنين نسبت آن با كذك آمارديبهر بر ما روشن نيست . واسپوهران آماركار ( كسى كه وصول ماليات واسپوهران را برعهده داشته است ) : واسپوهران رؤساى دودمانهاى هفتگانهء ممتاز بودهاند كه دودمان ساسانى هم يكى از آنها بوده است . طبقهء مقتدر و بانفوذ واسپوهران بازماندهء ملوك الطوائفى دوران اشكانى بود كه در دوران ساسانى هرچند امتيازات شاهى خود را از دست دادند ولى املاك وسيع و اقطاعات خود را در اطراف كشور همچنان حفظ كردند و اردشير بنيادگذار فرمانروائى ساسانى آنها را در زمرهء نجباى طبقهء اول دربار قرار داد . از اين هفت دودمان دستكم سهتاى آنها از خاندان اشكانى بودهاند كه بيشتر در دو ايالت ماد و پارت كه مهد دولت اشكانى بود داراى املاك و شأن و شوكتى بودند ؛ چنان كه دودمان ساسانى هم در ايالت پارس كه منشأ آن دودمان بود از چنين امتيازى برخوردار بودند . با اين امتياز سياسى و اجتماعى كه طبقهء واسپوهران را بوده ، طبيعى است كه براى وصول ماليات از املاك وسيع آنها ، كه گذشته از جنبهء مالى از آنجا كه پرداخت اين ماليات رمز اطاعت و دولتخواهى آنها نيز به شمار مىرفته داراى جنبهء سياسى هم بوده است ، دستگاه خاصى غير از دستگاه عمومى وصول ماليات و زيرنظر يكى از بزرگان و نجبا وجود داشته باشد . آيين ايرانيان در در ديوان خراج دربارهء رسم و آئينى كه در ديوان مالى ايران معمول بوده و وظيفهاى كه صاحب آن ديوان برعهده داشته ، بلاذرى در روايتى از ابن مقفع چنين نوشته است : هر نامهاى را كه به ديوان مىرسيده و موضوع آن ارسال مالى به خزانه